Paano natin matatawag na malinis ang isang bayan kung ang kalinisan nito'y sa tahanan ng iba ipinapasan?

Sa paanan ng kabundukan ng Subic, Zambales, mistulang payapa at malinis ang tanawin. Ngunit ang luntiang anyo nito ay isa lamang tabing. Sa likod ng katahimikan ay nakabaon ang mabahong katotohanan—isang bundok ng basurang itinago sa gilid ng kalikasan, na araw-araw ay nilalanghap at pinapasan ng mga komunidad na wala ritong kinalaman.

Noong 2019, nagpatayo ng bagong kalsada ang lokal na pamahalaan ng Subic patungo sa Sitio Tibag—isang proyektong inakala ng mga katutubong Ayta na magdadala ng mas maayos na paglalakbay at kaunlaran sa kanilang komunidad. Ngunit habang unti-unting nabubuo ang kalsada, mas lumalapit din ang isang masangsang na katotohanan—ang dulo pala nito ay hindi kaginhawan, kundi isang perwisyong dadalhin nila nang pangmatagalan.

Sa pagbubukas ng kalsada, kasunod ding binuksan ng lokal na pamahalaan ang isang dumpsite sa Sitio Tibag. Ipinaliwanag itong pansamantalang tugon sa lumalalang suliranin sa basura ng bayan. Ngunit ang "pansamantala" ay umabot ng halos pitong taon. Sa bawat trak na dumarating, unti-unting lumaki ang tambakan hanggang sa ang dating lupain ay mistulang naging panibagong bundok ng basura.

Sa kasagsagan ng pandemya, lalo pang lumobo ang dami ng basurang itinambak sa Sitio Tibag—at kasabay nito ang paglala ng pinsalang dinanas ng mga katutubong Ayta. Habang patuloy na dumarami ang mga trak na nagtatapon ng basura, unti-unti namang naglaho ang luntiang kabundukan na minsang nagsilbing tahanan at pinagkukunan nila ng kabuhayan. Ang dating kagubatan ay napalitan ng tone-toneladang basura—patunay na sa ilalim ng isang bulok na sistema, mas madaling ilibing ang kalikasan kaysa lutasin ang tunay na suliranin sa pamamahala ng basura.

Ngunit ang pinakamaruming bahagi ng kuwentong ito ay hindi ang bundok ng basura, kundi ang mga palusot na patuloy na ibinabaon ng mga may kapangyarihan—mga palusot na hindi lamang lumalapastangan sa katotohanan, kundi yumuyurak din sa dignidad ng mga katutubong Ayta na matagal nang naninirahan sa kabundukan.

Paano mo masasabing walang komunidad kung may mga tahanang nakatayo ilang metro lamang mula sa tambakan? Paano mo maipagkakailang may mga maaapektuhan kung ang mismong pamahalaan ang kumikilala sa lugar bilang bahagi ng kanilang ancestral domain? Hindi ito usapin ng kakulangan sa datos o impormasyon. Isa itong sadyang pagpiling huwag makita ang mga taong naroon—sapagkat mas madaling tabunan sila ng basura kaysa kilalanin ang karapatan nila.

Hindi nagkulang ang batas. Ayon sa Republic Act No. 9003, o Ecological Solid Waste Management Act of 2000, tungkulin ng estado na tiyakin ang sistematiko at makakalikasang pamamahala ng solid waste at tuluyang isara ang mga open dumpsite. Samantala, kinikilala ng Republic Act No. 8371, o Indigenous Peoples' Rights Act of 1997, ang karapatan ng mga katutubo sa kanilang ancestral domain at ang kanilang karapatang mapangalagaan ang mga lupang mahalaga sa kanilang kultura, kabuhayan, at pagkakakilanlan.

Ngunit ano ang saysay ng mga batas na ito kung ang mismong mga tagapagpatupad ang unang bumabalewala rito?

Ang nangyari sa kabundukan ng mga katutubong Ayta sa Subic ay hindi lamang usapin ng solid waste management. Isa itong usapin ng katarungan—ng kung sino ang pinipiling protektahan at kung sino ang itinuturing na maaaring isakripisyo.

Walang lungsod ang kusang papayag na gawing tambakan ng basura ang sentro nito. Walang pribadong subdivision ang papayag na maging katabi ng landfill ang kanilang mga tahanan. Ngunit nang ang usapin ay umabot sa lupang ninuno ng mga katutubo, biglang naging katanggap-tanggap ang isang dumpsite na nanatili roon sa loob ng halos pitong taon. Hindi dahil iyon ang pinakamainam na lugar, kundi dahil may nag-akalang ang mga taong nakatira doon ay walang sapat na kapangyarihan upang tumutol—at kung tumutol man, walang sapat na tinig upang pakinggan.

Ang mas masakit pa, hanggang ngayon ay hindi pa rin maalis ang mga basurang sila rin ang nagdala sa kabundukan. Ang iniaalok na solusyon? Tabunan na lamang ng lupa—na para bang sapat nang ibaon ang basura upang mabura ang pinsalang idinulot nito.

Ganiyan kumilos ang bulok na sistema. Hindi nito nilulutas ang problema; itinatago lamang ito. Ngunit may mga bagay na hindi kayang ilibing. Ang basura, tulad ng katotohanan, ay patuloy na nabubulok kapag pinababayaan. At habang lalo itong nabubulok, lalo rin itong umaalingasaw—hanggang sa wala nang takip ng lupa ang makapagtatago sa baho ng kapabayaan at kawalan ng pananagutan.

Ang bundok-bundok na basura sa Sitio Tibag ay hindi simbolo ng maruming kagubatan; ito ay simbolo ng maruming pamamahala. Sapagkat ang tunay na dumi sa Subic ay hindi ang basura; ang tunay na dumi ay ang pag-iisip na may mga komunidad na maaaring isakripisyo upang manatiling malinis ang buhay ng iba. Iyan ang pinakamasangsang na uri ng polusyon.

The Frontman