Kapag naririnig natin ang salitang development, madalas ang pumapasok sa isip ay mga bagong kalsada, gusali, industrial hubs, at pamumuhunan. Ngunit para sa karaniwang Pilipino, maaaring iba ang itsura ng pag-unlad.

Maaaring isa itong bagong graduate na umaasang may trabahong naghihintay sa kanya rito sa bansa. Isang magsasakang nagdarasal na hindi maisama ang kanyang lupang sinasaka sa susunod na proyektong pang-imprastraktura. Isang magulang na umaasang hindi na kailangang mangibang-bansa ang anak upang magkaroon ng disenteng kinabukasan.

Sa mga nakaraang buwan, naging bahagi ng pambansang usapan ang Pax Silica, isang inisyatibang nakatuon sa pagpapaunlad ng industriya ng critical minerals, semiconductors, artificial intelligence, at manufacturing. Ayon sa pamahalaan, maaari itong magdala ng bagong trabaho, pamumuhunan, at mas matatag na posisyon ng Pilipinas sa pandaigdigang ekonomiya. Samantala, may mga environmental organizations, people's organizations, at student groups ding nananawagan ng higit na transparency at mas malawak na konsultasyon tungkol sa mga posibleng epekto nito sa mga komunidad at sa kalikasan.

Hindi ito simpleng debate kung sino ang tama o mali.

Mas mahalagang tanungin kung bakit tila napakalayo pa rin ng mga ganitong usapin sa ordinaryong Pilipino, gayong sila rin ang unang makararamdam ng magiging epekto ng anumang pagbabagong ipatutupad.

Kapag pinag-uusapan ang ekonomiya, iniisip nating trabaho iyon ng mga eksperto. Kapag foreign policy, para iyon sa mga diplomat. Kapag industrial development, para iyon sa mga negosyante at opisyal ng pamahalaan.

Ngunit sa totoo lang, unti-unti itong pumapasok sa paraan ng ating pamumuhay.

Kapag may bagong industriya, maaaring magkaroon ng bagong oportunidad sa trabaho—o magbago ang kabuhayang nakasanayan ng isang komunidad. Kapag may malaking proyektong pangkaunlaran, maaaring magkaroon ng mas mabilis na biyahe, ngunit maaari ring magkaroon ng mga pamilyang kailangang lumipat. Kapag nagbago ang direksiyon ng ekonomiya, nagbabago rin ang mga kursong pipiliin ng mga estudyante, ang mga negosyong bubuksan ng mga pamilya, at ang mga pangarap na tila mas nagiging posible o mas lalong lumalayo.

Doon nagsisimulang maging lifestyle ang development.

Hindi pala hiwalay ang ekonomiya sa araw-araw. Hindi rin hiwalay ang politika sa paraan ng ating pamumuhay. Nasa bawat pamasahe, bawat aplikasyon sa trabaho, bawat desisyong manatili o mangibang-bansa, at bawat pangarap na binabago ng mga polisiyang madalas ay hindi man lamang natin nababasa.

Parang software update ang malalaking desisyong ito. Hindi agad napapansin habang ini-install. Ngunit paglipas ng panahon, saka lamang natin nakikitang may mga bagay palang nagbago—may mga gumanda, may mga nawala, at may mga kailangang pag-aralang muli.

Hindi naman masama ang pag-unlad. Sa katunayan, kailangan ito ng Pilipinas upang makasabay sa mabilis na pagbabago ng teknolohiya at pandaigdigang ekonomiya. Ang tanong lamang ay kung paano makikinabang ang mga taong inaasahang magdadala rin ng pag-unlad na ito.

Sapagkat walang saysay ang isang modernong industriya kung ang mga komunidad na nasa paligid nito ay nananatiling walang sapat na oportunidad. Walang saysay ang pagdami ng investment kung kakaunti lamang ang tunay na nakikinabang. At walang saysay ang salitang inclusive development kung hindi naman naririnig ang mismong mga taong isinasama raw nito.

Hindi kailangang maging ekonomista upang magkaroon ng opinyon. Hindi rin kailangang maging aktibista upang magtanong. Bilang mamamayan, may karapatan tayong unawain ang mga pagbabagong maaaring humubog sa ating kinabukasan.

Darating at lilipas ang iba't ibang programa, administrasyon, at kasunduan. Ngunit mananatili ang isang tanong sa bawat proyektong tatawaging pag-unlad:

Kapag sinabi nating development, sino ba talaga ang kasama sa larawan?

Kasama ba ang estudyanteng umaasang makahanap ng disenteng trabaho rito sa Pilipinas?

Kasama ba ang manggagawang naghihintay ng mas maayos na kabuhayan?

Kasama ba ang magsasakang umaasang mananatili ang lupang kanyang binubungkal?

Kasama ba ang mangingisdang umaasang hindi mauubos ang yamang-dagat na bumubuhay sa kanyang pamilya?

O hanggang ngayon, audience pa rin sila sa isang palabas na tungkol naman sana sa kanilang kinabukasan?

Marahil iyon ang tunay na kahulugan ng Ctrl + Alt + Develop.

Hindi lamang i-upgrade ang mga industriya.

Hindi lamang palakihin ang ekonomiya.

Kundi tiyaking ang pag-unlad ay hindi lamang para sa mga plano sa papel, kundi para sa mga taong araw-araw na mabubuhay sa mga magiging bunga nito.

Dahil sa huli, ang pinakamahalagang development ay hindi nasusukat sa dami ng proyektong naipatayo.

Nasusukat ito sa dami ng mamamayang nakadamang hindi lamang sila isinama sa plano—kundi tunay na naging bahagi ng pagbuo nito.

The Frontman