Isipin mo, ang iilang libong pinagpagurang sahod ay kakaltasan pa ng mga kontribusyong sabi nila’y para naman sa kapakanan natin. Makikita mo sa payslip ang kaltas ng Philhealth. Balang araw, magagamit mo rin naman daw ito. Kaya sige, oo lang tayo nang oo. Bawas dito, kaltas doon. Akala ko naiipon, ‘yon pala, sa bulsa lang ng mga trapo nalilikom. Tuwing may nagkakasakit sa pamilya ko, tanging inaasahan ang kontribsusyon, ‘yong ipon daw sa PhilHealth ngunit ang kinakapitang programa ang siya rin namang magdudulat ng kunsume at paghihirap sa aming mga pitakang wala na ngang kalaman-laman.

Pagdating ng mga hindi inaasahang pagkakataon na kinakailangan ng pera para sa patong-patong na bayarin sa ospital o pambili ng mga nakasasawang gamot, doon tunay na sumusubok sa bawat pamilyang Pilipino. Hindi lamang ito usapin ng mismong karamdaman, kundi ng bigat na dulot ng isang sistemang kulang sa suporta.

Dahil sa limitadong pondo at napakapangit na pamamahala, ang mga mamamayan ang direktang nagpapasasakit at bumibitbit ng mga responsableng dapat na kaalalay dapat ang gobyerno. Sa bawat araw na kailangang pumili ng isang pamilya sa pagitan ng pambili ng reseta o pangkain sa mesa, lumalabas ang totoong lagay ng ating kalusugan: na ang bawat tahanan ay isang pagkakasakit lamang ang layo sa pamumulubi at pagkasaid ng bulsa’t sikmura. Isang matinding lagnat o ubo na lang ang layo sa pagkasaid ng bulsa’t sikmura.

Sobrang pahapyaw lamang ng naging pagtalakay sa mga pasakit na dama ng masa mula sa sektor ng kalusugan sa State of the Nation Address (SONA) 2026. Bagaman may mga ipinagmamalaking mga hakbang at pangako ng inklusibong serbisyong nananatiling malayo ito sa katotohanang kinakaharao ng publiko sa bawat segundo ng bawat araw. Kung ang mga programang pangkalusugan ay hindi mararamdaman ng karaniwang mga mamamayan sa oras ng pangangailangan, nananatiling kulang at bitin ang mga pinangako at pangakong progreso ni Presidente Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. sa SONA. Sana, mas may pakialam pa katulad ng atensyong ibinibigay sa pagpapalipad ng rocket, at pagpapatayo ng mga data centers. Kasing kahalaga lamang ng ‘pag-unlad’ ng ekonomiya ang kalusugan ng masa.

Mula 2025, nasungkit ng bansa ang ika-87 na puwesto sa 110 na bansa sa aspekto ng healthcare batay sa datos ng 2025 CEO World Magazine’s Health Care Index. Ito ang katotohanan. Bagaman may mga naipagmamalaking pasilidad ang gobyerno, hindi naman talaga ito ramdam ng masa. Malayo ito sa pagiging epektibo at masyadong malabo para matawag na progreso. May mga bata pa ring nahihirapan sa kanilang karamdaman, may mga buhay pa ring natutuldukan sapagkat hindi abot-kamay ang tulong. Sa mga estudyanteng napipilitang tumigil sa pag-aaral upang mag-alaga ng may sakit na magulang o sa isang manggagawang hindi puwedeng magkasakit dahil mas lalong lulubog kapag lumiban sa trabaho, at sa mga pamilyang desperadong humanap ng pambayad na hindi naibibigay kailanman ng mga pangakong benepisyo. Naaabot tayo ng gobyerno, panigurado ‘yan, subalit hindi tayo naaabot ng serbisyo nito.

Karapatan ang akses sa mga gumagana at naayong sektor sa kalusugan. Ang akses para rito ay hindi lamang dapat para sa iilang pamilya at iilang sakit, kundi para sa lahat ng Pilipino.

Batay sa report ng Boston Consulting Group, napag-alamang 64 bahagdan ng mga pamilyang Pilipino ang walang kakayanang makapagbayad ng P10,000 na bayarin sa ospital nang hindi nangungutang. Sapat itong testamento na nangangailangan ng reporma. Ngunit ni anino ng pagbabago, hindi mahagilap ng mga Pilipino.

Nakapanlulumo na kung pumasok ka sa isang ospital ngayon, mas dama mo ang kahirapan. Hindi lamang dahil sa bayarin, kundi dahil sa dikit-dikit na kama ng mga pasyente, kulang na bilang ng mga manggagawa, at mga pamilyang nakaaawang umaasa sa isang bulok na sistema na hindi naman sila isasalba.

Daig daw ng maagap ang masipag, kaya pinagmamalaki ang YAKAP at GAMOT program na hindi naman abot-kamay para sa lahat sapagkat ito ay limitado. Pero masasabi kong daig ng isang gumagana’t inklusibong sistema ang isang sinungaling na sistema. Hindi ito epektibo, hindi nito mareresulba ang problema ng siyento porsyentong mga Pilipino, dahil namimili lamang ito ng matutulungan. May kahingian, may pamantayan. Papaano na lamang kung hindi matanggap? Hahayaan na lamang gumapang sa sakit hanggang sa tuluyan na siyang kainin ng karamdaman? Hindi natin puwedeng sabihing ang dulot ng programang ito ay positibo kung hindi naman ito ramdam nating mga Pilipino. Hindi nito maiibsan ang kakulangan ng pasilidad, ng karampatang tulong, at ng sistema na matagal nang sumisira hindi lamang sa antas ng pamumuhay sa kasalukuyan kundi pati na rin sa kinabukasan.

Sa bagong Pilipinas, malayo raw tayo sa sakit, sabi ng PhilHealth. Parang hindi naman dahil malapit nang maupos ang lahat, kalusugan, tiwala, lalong-lalo na ang pananalig na may pagbabago pang magaganap sa loob ng natitirang mga taon ng termino ng administrasyon. Ani PBBM, lahat daw tayo ay miyembro ng PhilHealth. Totoo naman. Ngunit sapat na ba ang pagiging miyembro ng mga mamamayan upang sabihing ang serbisyo ng gobyerno ay nararamdaman? Hindi. Kapag dumating na sa sukdulan at kinakailangang malalapitan, kakarampot ang hirap na naiibsan ng programang ito.

Hindi na rin daw kailangang pumila at magmakaawa pa sa kahit sinong politiko dahil ibinasura na ang kahingian ng guaranteed letters (GL). Talaga bang wala na? Tanging mga pasyente sa hospital ward lamang ang sakop ng Zero-Balance Billing. Tatlong milyon daw ang walang binayaran ngayong taon dahil sa patakarang ‘yan. Pero isipin natin nang mabuti. Higit pa sa tatlong milyon ang nangangailangan ng tulong. Paano ang mga immunocompromised? Paano ang mga nasa middle class na tinatanggihan ng tulong dahil sila naman daw ay may kaya? Paano ang mga Pilipino kung hindi totoong inklusibo ang mga programa ng Kagawaran ng Kalusugan, ng PhilHealth, at ng mga inaasahan? Sa huli, may pipila pa rin, may magmamakaawa pa rin, may luluhod pa rin sa mga naghahari-hariang politiko na umuuto lamang sa ating mga Pilipino.

Masyadong limitado ang mga nilatag na plano at programa para sa kahingian at kailangan ng mga Pilipino. Ang tunay na kailangan namin ay isang naaabot, nararamdaman, at epektibong sistemang naglalayong mapagaling at maibsan ang anumang sakit, at hindi lamang ang perahan ang mga naghihirap. Nakadidismaya na sa isa na namang taon ng panunungkulan ng mga politiko, pinatalo na naman nila ang mga Pilipino. Sa Pilipinas, bigo ang kalusugan mo. Sa bagong Pilipinas, bigo ang Pilipino.

The Frontman