Gaano karaming sugat ang kayang itago ng kinang bago natin matanong kung tunay bang ginto ang ating nakikita? At paano mo bibigyang-kahulugan ang progreso kung ang kapalit naman nito ay kapahamakan ng karapatan ng masa? Hindi kailanman maitatago ng iyong mga nakamit ang dami ng mga buhay na iyong nilapastangan. At ang makasaysayang pilat na iniwan ng iyong pamumuno ay kailanman hindi magiging ginto.

Ang pagkapangulo ni Ferdinand Marcos Sr. ay isa sa mga pinakamakontrobersyal na bahagi ng ating kasaysayan. Maraming nagsasabi na ito ang ‘golden era’ ng Pilipinas dahil sa mga nakamit ng termino ni Marcos, tulad ng mabilis na paglago ng ekonomiya noong kalagitnaan ng 1970s. Ayon sa World Bank, mula 1975-1979, lumago ang ekonomiya ng Pilipinas nang average na 6.2% kada taon. Iniulat din ng World Bank na ang public investment sa infrastructure at energy ay naging malaking bahagi ng industrial development noong panahong iyon. Lumawak din ang ilang programa para sa kanayunan. Noong dekada 1970, kabilang sa mga proyektong sinuportahan ang irigasyon, barangay roads, maliliit na pantalan, rural water supply, at rural health stations.

Pero alam niyo rin ba kung ano nilalaman ng panahon ni Marcos? Ang tampok na bahagi ng kaniyang awtoritaryang pamumuno: ang Martial Law. Noong Setyembre 21, 1972, nilagdaan ni Ferdinand Marcos ang Proclamation No. 1081, na nagdeklara ng Martial Law sa buong Pilipinas. Nagsimula ang isang panahon ng malawakang pagbabago sa pamahalaan at pulitika. Ang Batas Militar o Martial Law ay isang pambihirang kalagayan kung saan binibigyan ng estado ng malawak na kapangyarihan ang ehekutibo at militar upang mapanatili ang seguridad at kaayusan sa panahon ng seryosong banta sa bansa.

Mula 1972 hanggang 1986, naging lubhang sentralisado ang kapangyarihan ng pamahalaan sa ilalim ni Marcos. Inilarawan ng World Bank ang panahong ito bilang “constitutional authoritarianism,” kung saan nanatili si Marcos sa kapangyarihan hanggang sa mapatalsik siya noong 1986. Hindi nagpatuloy nang pantay-pantay ang magandang economic performance hanggang sa 1980s. Noong 1984, bumagsak ang GDP ng humigit-kumulang 6%, bumaba nang 43% ang investment, at umabot sa 50% ang inflation. Malaki ang naging epekto ng krisis sa mga ordinaryong Pilipino. Ayon sa World Bank, humigit-kumulang 59% ng mga pamilyang Pilipino ay nasa ilalim ng poverty line noong 1985, katumbas ng tinatayang 32 milyong tao.

At syempre, hindi lang pagbagsak ng ekonomiya ang naganap, kundi matinding paglabag na din sa karapatang pantao. Siyempre, maraming mali at maraming mata rin ang nakakikita nito at hindi nag-atabuling na magsalita tungkol sa isyu. Ang panahon ng awtoritaryanismo ay naging bahagi ng malawakang dokumentasyon ng arbitrary detention, torture, enforced disappearance, at iba pang pang-aabuso ng estado.

Ang tinatawag na “ginintuang panahon” ay maaaring magmukhang kumikislap sa unang tingin, tila isang gintong palasyo na itinayo upang ipakitang maunlad, maayos, at makapangyarihan ang bansa. Ngunit hindi lahat ng ginto ay tunay, at hindi lahat ng kumikislap ay dapat hangaan. Sa likod ng makintab na harapan ay maaaring nagkukubli ang halimaw na pilit itinatago ng kinang: ang takot, pagsikil, at mga tinig na pinatahimik. Sapagkat may mga panahong sadyang pinapakinang ang kanilang mukha upang hindi makita ang kanilang tunay na anyo. At kapag natuklap ang gintong balot, hindi isang ginintuang panahon ang lumilitaw, kundi ang halimaw na matagal nang nakatago sa ilalim nito.

At dito nagiging mapanganib ang ilusyon ng isang “ginintuang panahon.” Kapag paulit-ulit nating tinitingnan ang kinang at nakalimutang silipin ang nasa ilalim nito, unti-unting nagiging ginto sa ating alaala ang mga bagay na hindi naman dapat kailanman pagtakpan. Maaaring manatili ang mga gusali, kalsada, at proyektong itinayo, ngunit hindi nito kayang burahin ang mga tinig na pinatahimik at mga karapatang nilabag. Sapagkat ang tunay na halaga ng isang panahon ay hindi nasusukat sa kinang ng pamana nito, kundi sa kung ano ang kinailangang isakripisyo upang makamit iyon.

Hindi porket tahimik lang ang buhay mo o buhay ng mga magulang mo noong namumuno si Marcos ay wala nang nangyaring kadiliman noong panahon niya. Dahil ang katahimikan ng iilan ay hindi kailanman sapat na patunay na payapa ang buong bayan. Ang kasaysayan ay hindi lamang kuwento ng mga taong nakaranas ng ginhawa; kuwento rin ito ng mga taong ang karanasan ay natabunan ng kinang na matagal nating tinawag na “ginintuang panahon.”

Kaya ang kailangan natin ay hindi panibagong bersiyon ng kasaysayan, kundi mas malalim na pag-unawa rito. Dapat nating pag-aralan ang Martial Law nang hindi pinipili lamang ang mga bahaging kumikislap at hindi rin binubura ang mga bahaging masakit. Kailangang turuan ang bawat henerasyon na suriin ang mga rekord, pakinggan ang iba’t ibang karanasan, at kilalanin ang parehong mga pagbabagong naganap at ang mga karapatang nilabag. Sapagkat ang pag-alala sa madilim na bahagi ng kasaysayan ay hindi pagkapit sa nakaraan, kundi ito ay paraan upang hindi na muling maging bulag ang kinabukasan sa ilalim ng parehong kinang. At siyempre, magmalasakit at alalahanin ang mga biktima noong panahong ito sa halip na burahin sila sa kasaysayan.

Hindi ko tinatanggi ang mga nakamit ni Marcos na nakatulong sa pagpapaunlad sa Pilipinas, ngunit hindi din natin puwede itanggi ang matinding pang-aabuso sa karapatan ng mamamayan noon. Isipin natin ang kapakanan ng kababayan natin muna. Sapagkat ang tunay na pagmamahal sa bayan ay hindi pagpili kung alin lamang sa kasaysayan ang nais nating alalahanin, kundi ang tapang na harapin ito nang buo—ang mga tagumpay man o mga pagkakamali. Hindi natin kailangang burahin ang mga naiwan upang kilalanin ang mga nasaktan, at hindi rin natin kailangang kalimutan ang mga nasaktan upang pahalagahan ang mga naiwan. Dahil sa huli, hindi dapat ang kinang ng isang panahon ang magdikta sa ating paghatol dito, kundi ang katotohanan ng naging kapalit nito. Sapagkat hindi ginto ang lahat ng kumikinang—lalo na kung sa ilalim nito ay may mga sugat na hindi pa rin naghihilom.

The Frontman