May mga salitang hindi na kailangang salingin. Isa sa mga iyon ay ang salitang HINDI o NO sa salitang Ingles.

Ngunit kahit nakalulungkot isipin, tila kailangan pa itong isalin bago maunawaan ng iilan na kapag sinabi ng taong-bayan na “Hindi namin ito gusto,” ang ibig sabihin at bigat ng mga salitang iyon ay HINDI. Hindi baka. Hindi pag-iisipan muna. Kundi HINDI.

Ang usapin ng teknolohiya rito sa Pilipinas ay puno ng kontrobersiya, mula sa Pax Silica, hanggang sa planong 50-megawatt hyperscale AI data center sa Oton, Iloilo. Ito ay tungkol sa pamimilit na akto ng mga dayuhan na itulak tayo sa baba habang sila ay nakikinabang sa mga yaman na dapat ay mga Pilipino ang tumatamasa.

Sa oras na nagtatagpo ang pera, teknolohiya, at ambisyon—kalimitang naiisip natin ang paglago ng ating bansa. Ngunit kapag ang isang proyektong dapat ay nagdadala ng panibagong pag-asa ay natuklasang isa palang pinto tungo sa ating pagkakasiil, natural sa atin ang magtanong, bumusisi, at magsabi ng “hindi kami papayag.”

Marami na ang mga pangakong binitawan katulad nito noon, at potensyal na tayo raw ay uunlad. Ngunit bunsod nito ay nagtanong ang mga residente, tulad ng sabi ko, ay natural na gawi ng mga Pilipino, dahil hindi lamang sila ang maapektuhan, kundi ang kanilang pamumuhay. Dahil sa mga tanong at pagtutol, umalis si Daniel Robertsen, isa sa mga taong namumuno sa proyektong itatayo.

Ako ay naniniwala na ang simpleng tanong, ay simple lang din ang sagot. Kung hindi nila kayang harapin ang mahihirap na tanong, anong karapatan nila upang tawagin tayong mangmang? Oo, tinawag tayong mga mangmang: “If you don’t have a brain, just fuck, go away,” Robertsen said. Iyan ay galing sa interview na nakalap mula sa Rappler.

Paanong hinahayaan pa rin natin na tayo ay apihin ng mga taong minsan ay nilait na rin tayo? Paano natin haharapin ang mas mahihirap na problema kung mananatili tayong ganito?

Sa totoo lang, hindi naman ako tutol sa AI, kundi sa maling paggamit at paggawa nito. Bilang isang Pilipino, nais kong makita ang Pilipinas na makipagsabayan sa labanan ng teknolohiya sa ibang mga bansa. Nais kong makita na ang mga Pilipinong nag-aral para sa kursong nakasentro sa teknolohiya tulad ng mga programmer at inhinyero ay hindi lamang gumagamit ng teknolohiya ng iba, kundi sila mismong gumagawa nito.

Ngunit gustuhin ko man na tayo ay magkaroon ng “progreso”, hindi ko maaaring isawalang-bahala ang mga nangyayari sa atin, lalo na at tayo ay humaharap sa mga problemang alam nating mahirap solusyonan. Matitiis ko ang sakit, pero ang kati ay hindi, ngunit hindi natin puwedeng hayaan na lamang na lamunin tayo nito.

Ang tunay na pag-unlad ay hindi dapat nagiging kapalit ng kaligtasan at kapayapaan ng mga nakatira roon, kahit na sa ngalan pa ito ng oportunidad. Hindi nararapat na patahimikin ang mga nagtatanong, kundi dapat sila’y sinasagot. Kung takot kayong sagutin ang mga tanong na ito para lamang maipakita na matagumpay ang nasabing proyekto, hindi progreso ang ipinagtatanggol ninyo, kundi ang imahe ninyong wasak na.

Marami ang nagsasabing makatutulong ang mga proyektong ito sa ekonomiya. May nagsasabi na kailangan natin ng foreign investments at tanggapin ang mga oportunidad. Naiintindihan ko kung saan sila nanggagaling, ngunit hindi rin ako sasang-ayon na gawin tayong lab rats sa mga proyektong maaaring sumira sa yamang maaari sana nating gamitin para umangat.

Hindi tayo basurahan ng mga proyektong nais isabuhay ng ibang bansa, ng mga dayuhan, at ng mga maniniil. May mga taong nakatira sa mga lugar na nais nilang gawing kanila. May tubig, kuryente, kabuhayan, at kinabukasan na matatapakan. At may mga karapatan tayo na magsabi na ayaw natin, na ayaw na nating maulit ang nakaraan.

Nag-aalala ako dahil sa mismong Visayas noong nakaraan ay nakaranas ng 3,095 na naiulat na power outages simula noong Enero hanggang Hunyo 2026, ayon sa datos na inilahad ng Energy Regulatory Commission. Ngunit hindi ba karapat-dapat lamang na magtanong ang mga residente kung ano ang magiging epekto ng isang pasilidad na may 50-megawatt capacity sa isang grid na mayroon nang sariling hamon?

Ang pagiging mapagtanong at mapagmatyag ay hindi pagsalungat sa pag-unlad. Kung public consultation ang nais nila, dapat sila ay mismong makinig, dahil ano pa ang saysay ng public consultation kung ang gusto lamang nila ang masusunod.

Hindi pa inaprubahan ng Oton ang proyekto. Sinabi mismo ni Vice Mayor Jose Neil Olivares na hindi pa ito iniendorso ng Sangguniang Bayan. Kaya bakit natin tataruhin ang pagtutol ng mga residente bilang isang kalbaryo? Dahil hindi pa man ito naaprubahan, alam na natin ang maaaring kapalit nito. Ako ay naniniwala na delikadong ugali ang magkaroon ng ugali na naniniwala lamang na kapag malaki ang sahod at oportunidad, ay kailangan nating paliitin ang ating mga sarili upang ipagkasya ito.

Bilang isang mamamahayag at isang Pilipino, ang pagmumura sa mamamahayag ay hindi kailanman katanggap-tanggap, lalo na at ikaw ay mag-walkout lamang. Dahil hindi mahirap ang sumagot, at tatawagin niyo pa kaming walang utak? Kung sa tingin ninyo ay mali ang mga sinasabi namin, itama ninyo, linawin ninyo, ipaliwanag ninyo sa amin upang kami ay magkaroon ng ideya kung ano ba talaga ang makukuha namin rito. Huwag ninyong bastusin ang mga taong nais lamang maglingkod para sa bayan. Lalo na sa bansang nagbukas ng pinto para sa inyong proyekto.

Simple lamang ang respeto, pero malayo ang mararating nito. Ang respeto man ay libre, pero ito ay magsisilbing presyo sa pakikipagtulungan namin sa inyo.

Ako ay Pilipino, ikaw ay Pilipino, tayo ay Pilipino, oras na para matuto tayong magsabi ng HINDI o NO sa mga taong pilit tayong sinusubukang maliitin. Hindi ako kailanman mahuhulog sa ideyang kailangan nating manahimik sa ngalan ng kaunlaran. Ang pagiging likas na mabait natin ay hindi sana gawing kahinaan upang tayo ay gawing alalay.

Maaari tayong maging bukas sa mga bagong oportunidad nang hindi ibinibigay ang dignidad natin kapalit nito. Tanggap ko na ang teknolohiya ay lumalaganap na, ngunit dapat alamin din natin na kaya na tumanggi.

HINDI, NO—kahit ano pa man itong lengguwahe ay isasalin at isasalin natin ito upang maunawaan ng lahat na tayo ay may hangganan. Sapagkat ang Pilipinas ay maaaring maging tahanan ng panibagong bukas, pero hindi kailanman ng mga Pilipinong nabaon sa api.

The Frontman