Tulog pa ang umaga ngunit gising na ang buong diwa ko. Hindi pa man sumisikat ang araw ay nakagayak na ako—hindi upang pumasok sa paaralan, kundi para tumulong sa pag-aani ng mga palay.

Habang ang ibang mga batang kasing-edad ko ay masayang naglalaro sa kalsada o kaya nama’y tahimik na natututo sa loob ng silid-aralan, ako nama’y maagang nagbabanat ng buto upang makatulong sa aking mga magulang na buhayin kaming walong magkakapatid. Sa edad na dapat sana’y iniisip ko lamang kung anong asignatura ang una kong aaralin o kung anong laro ang susunod kong sasalihan, mas madalas kong isipin kung paano namin pagkakasyahin ang kakarampot na pagkain sa hapag at kung may maihahain pa ba kinabukasan.

Gustuhin ko mang maranasan ang maging isang bata rin—ang makipag habulan, tumawa nang walang iniisip, at umuwi ng marumi dahil sa maghapong paglalaro—ngunit kanino naman aasa ang aking mga magulang kung pati ako ay magpapakabatang lamang? Bilang panganay, maaga kong natutunang isantabi ang sarili kong mga nais kapalit ng pangangailangan ng aming pamilya. Unti-unti kong isinuko ang mga bagay na dapat sana’y nararanasan ko upang mabawasan kahit kaunti ang bigat na pasan ng aking pamilya.

Nang matapos ihanda ang mga kailangan dalhin sa palayan ay inilibot ko muna ang aking paningin sa loob ng aming bahay. Gawa lamang ito sa pinagtagpi-tagping kahoy at mga lumang yero na galing sa kalakal. Marami ring butas ang bubong kaya’t sa tuwing umuulan ay mabilis pasukin ng tubig ang aming tahanan. Sa bawat pagbuhos ng malakas na ulan ay tila kasabay ding bumabagsak ang aming pag-asa na balang araw ay magkakaroon kami ng mas maayos na tahanan.

Wala rin kaming sariling mga silid. Ang munting sala lamang ang nagsisilbing tulugan naming lahat. Dumako ang aking paningin sa aking mga kapatid na mahimbing na natutulog, magkakadikit ang mga katawan na tila mga sardinas sa lata. Payat ang kanilang mga braso at bakat ang kanilang mga buto sa ilalim ng manipis na damit, ngunit sa kanilang mga mukha ay naroon pa rin ang inosenteng kapayapaan ng mga batang hindi pa lubos nauunawaan ang hirap ng buhay.

Tipid akong napangiti bago tuluyang lumabas ng aming tahanan. Agad akong binalot ng malamig na ihip ng hangin, ngunit ininda ko lamang iyon at nagpatuloy sa paglalakad. Ilang oras pa ang lakarin na kailangan bago makarating sa palayan. Hindi tulad sa siyudad na makinis at maayos ang mga daanan, dito sa bukirin ay lubak-lubak at maputik ang mga landas na kailangang tahakin upang makarating sa iyong paroroonan. Sa bawat hakbang ay tila sumasabay rin ang bigat ng buhay na matagal ko nang pasan.

Makalipas ang ilang oras na paglalakad ay narating na rin namin ang palayan kung saan namin aanihin ang mga palay. Agad kong isinuot ang aking sumbrerong gawa sa tuyong dahon ng niyog upang magsilbing panangga sa init ng araw. Maya-maya pa’y nagsimula nang sumilip ang araw sa kalangitan, kasabay ng unti-unting pagpatak ng pawis sa aking noo. Tahimik lamang akong nagtrabaho habang pinapakinggan ang lagaslas ng hangin at ang mahinang pagaspas ng mga tuyong dahon ng palay.

Tahimik lamang akong nagtatrabaho.

Paulit-ulit na yumuyuko. Paulit-ulit na nagbubuhat. Paulit-ulit na napapagod.

Sa bawat kumpol ng palay na aking nahahawakan ay naiisip ko ang mukha ng aking mga kapatid. Ang bawat butil ay katumbas ng isang araw na may laman ang kanilang tiyan. Ang bawat sako ay katumbas ng ilang gabing hindi sila matutulog nang gutom.

Ngunit gaano man ako magsumikap, tila laging kulang.

Ganito na ang aking buhay mula pa noong walong taong gulang ako. Nasanay na ang aking katawan sa pagod, ngunit hindi kailanman nasanay ang puso sa bigat ng responsibilidad. Gayunman, patuloy akong lumalaban dahil alam kong may mga kapatid ako na umaasa sa bawat butil ng palay na aming maaani.

Minsan hindi ko maiwasang makaramdam ng inggit.

Naiinggit ako sa mga batang ang tanging problema ay ang kanilang takdang-aralin. Naiinggit ako sa mga batang may oras tumawa, maglaro, at mangarap. Sapagkat ako, bago pa man matutong mangarap para sa sarili, natuto na akong magsakripisyo para sa aking pamilya.

Bago pa man tuluyang mag-agawan ang dilim at liwanag sa kalangitan ay nagpasya na kaming umuwi sapagkat delikado na ang daang aming tatahakin lalo na’t madilim at madulas ang pilapil. Tahimik lamang kaming naglalakad pauwi habang pasan-pasan ang pagod ng maghapong paggawa. Tanging huni ng mga kuliglig at mahinang ihip ng hangin ang sumasabay sa aming pag-uwi.

Nang makauwi sa bahay ay masigla kaming sinalubong ng aking mga kapatid. Sa kabila ng kanilang payat na pangangatawan at lumang kasuotan ay bakas pa rin sa kanilang mga mukha ang saya nang makita kaming may dalang kaunting bigas.

Bago ako magpahinga ay nagsaing muna ako gamit ang tirang bigas mula sa aming inani. Habang pinagmamasdan ko ang kumukulong kaldero ay napabuntong-hininga na lamang ako.

Alam kong hindi iyon sasapat.

Alam kong maya-maya lamang ay mauubos din iyon.

Alam kong paggising namin bukas, panibagong paghahanap na naman ng paraan upang may maihain sa hapag.

Habang nakaupo ako sa isang sulok ng aming bahay ay minasdan ko ang aking mga kapatid na sabik na naghihintay ng hapunan. Nakangiti sila. Nagkukuwentuhan. Nagtatawanan.

Doon ko naitanong sa aking sarili:

Kailan kaya darating ang araw na hindi na namin kailangan magtipid sa bawat butil ng bigas?

Kailan kaya darating ang panahong mabubusog kaming lahat nang hindi kinakailangang mag-alala kung may makakain pa kinabukasan?

Kailan kaya sasapat ang isang gatang na bigas para sa isang pamilyang matagal nang natutong lunukin ang gutom kasabay ng kanilang mga pangarap?

The Frontman