LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Nasa sekondarya pa lang ako, pero ramdam ko na ang bigat ng problema sa edukasyon. May pinsan akong nasa kolehiyo na umaasa sa allowance mula sa scholarship. Sa halip na maging tulong, kadalasan ay delayed ang dating ng pera. Minsan wala siyang pamasahe, minsan nagigipit sa pagkain. Kapag nakikita ko siya, naiisip ko: kung ganyan pala kahirap makapagtapos kahit may “tulong” ng gobyerno, paano pa kaya kapag ako na ang nasa kolehiyo? Muling nakalaan ang ₱12.3 bilyon para sa tertiary education, ayon sa Commission on Higher Education (CHED). Malaki ang halagang ito at maaaring magbukas ng pinto para sa libo-libong kabataan. Subalit, ayon sa Commission on Audit (COA), may mga naunang ulat ng hindi naipalabas na scholarship grants na aabot sa higit ₱1 bilyon. Ang tanong: kung dati ay nahirapan silang ipamahagi ang mas maliit na halaga, paano nila ngayon hahawakan ang mas malaki? Noong 2024, iniulat din ng COA ang bilyon-bilyong pisong disallowance sa sektor ng edukasyon. Ibig sabihin, may mga proyektong hindi maayos ang dokumentasyon o hindi akma ang paggastos. Kung tutuusin, hindi ito basta simpleng pagkukulang sa papeles—ito’y patunay ng malalim na problema sa pamamahala ng pondo. Kapag hindi nagbago ang sistema, baka mauwi na naman sa underutilization at delayed benefits ang ₱12.3B. Sa kabilang dako, totoo ring milyon-milyong estudyante ang nakikinabang sa free college law. Higit pa rito, ayon sa datos ng CHED, libo-libong pamilya ang nailigtas sa gastos sa tuition. Sa unang tingin, malinaw na mabunga ang programa. Ngunit sa kabilang banda, kung kulang ang monitoring, nagiging butas ito ng sistema—may ilan na sobra-sobra ang natatanggap, habang ang iba’y lubos na nangangailangan pero napag-iiwanan. Idagdag pa natin na malinaw sa Kongreso na ang pondong ito ay resulta ng realignment. Batay sa pahayag ni House Committee on Appropriations Chairperson Elizaldy Co, inalis mula sa ibang bahagi ng budget ang ilang alokasyon para ilaan sa tertiary education. Sa madaling sabi, may kapalit ang bawat pisong inilaan dito. Kaya’t kung mauuwi lang sa maling paggamit, hindi lang ito pagkukulang kundi direktang pagnanakaw ng oportunidad sa ibang sektor ng lipunan. Bukod pa rito, may ilan namang nagsasabing, “At least may pondo, kahit may butas ang proseso.” Taliwas dito, hindi ito dapat tanggapin bilang normal. Ang pera ng bayan ay hindi dapat ituring na parang eksperimentong pwede lang ulitin kapag pumalpak. Kapag may estudyanteng napilitang huminto, hindi na maibabalik ang oras. Ang pangarap na nadurog ay hindi kayang bayaran ng kahit anong pahayag mula sa gobyerno. Kaya’t nararapat na may kongkretong mekanismo: una, magkaroon ng transparency dashboard na maa-access ng publiko para makita kung magkano na ang nailabas at sino ang nakinabang. Ikalawa, magpatupad ng conditional releases, kung saan ilalabas lang ang susunod na pondo kapag napatunayang maayos ang naunang paggamit. Pangatlo, dapat mapabilis ang proseso ng COA review upang hindi taon ang bibilangin bago malaman ang anomalya. Sa huli, hindi sapat ang malaking budget—kailangang may malinaw na pananagutan. Samakatuwid, ang ₱12.3 bilyon ay maaaring maging tulay patungo sa pangarap ng libo-libong kabataan. Ngunit kung uulit lang ang kasaysayan ng kapabayaan, magiging monumento ito ng kawalan ng malasakit. Kaya bago tayo magbunyi sa laki ng pondo, mas mahalagang itanong: may sapat bang bantay para siguraduhing tama ang paggamit? Dahil tulad ng pinsan kong nasa kolehiyo, milyon-milyong kabataan ang nakataya dito—at kabilang ako roon, na malapit nang sumubok sa parehong landas. Kung ang gobyerno ay hindi kikilos nang may integridad ngayon, kailan pa? At kung wala silang pananagutan, sino pa ang aasahan ng kabataan?