LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Nagiging piyesta ang bayan tuwing halalan. Tarpaulin na kasinglaki ng gusali, jingle na paulit-ulit hanggang maipit sa tenga, at pangakong paikot-ikot lang. Ngunit sa likod ng makukulay na entablado, nananatiling marumi ang laro. Ang boto’y unti-unting nagiging buto, inuubos ng kahirapan at ilusyon, at inuulit sa bawat henerasyon na ngayon ay dumadaloy pa rin sa agos ng sistemang walang pagbabago. Hindi simpleng pagpili ang pagboto sa bansang ito. Ang halalan ay dito sa Pilipinas ay hinuhubog ito ng gutom, kakulangan, at kawalan ng "voter’s education". Kapag may nag-abot ng isang libo, dalawang kilong bigas, o libreng inuman, ang balota ay biglang nagiging mura. Hindi dahil mura ang boto ng tao, kundi dahil mahal ang mismong sikmura. Kaya’t sa halip na maipaglaban ang kinabukasan, ang mas pinipili ay ang makaraos sa kasalukuyan. Ngunit sino ba ang may tunay na gusto? Ang magsasakang araw-araw nang nagbubungkal pero wala pa ring sapat na ani? Ang tricycle driver na pinipilit magkasya ang kinikita sa mahal ng gasolina? O ang mga kandidatong sinanay sa kasinungalingan, sanay bumili ng kaluluwa gamit ang barya? Kung pipiliin mo ang pagitan ng gutom ngayon at ginhawa bukas, palaging mananalo ang kasalukuyan. Kaya’t ang boto’y hindi laging boluntaryo, madalas ito’y bihag ng kahirapan. Huwag din nating kalimutan ang mas tusong sandata: disimpormasyon. Sa Facebook at TikTok, iniuukit ang pekeng kasaysayan. Ginagawang bayani ang berdugo, ginagawang “maka-masa” ang mandarambong. Ang propaganda’y parang malinis na damit na isinasabit sa duming katawan ng politiko. Paano pipili nang tama ang taong ginawang bulag? Paano makakakita ng direksyon ang taong inalila ng maling impormasyon? Sinasabi ng ilan: “Kasalanan ng botante kung sino ang ibinoto.” Ngunit madaling manisi kapag busog at edukado ka. Madaling magturo kapag hindi mo kailanman naranasan ang tukso ng barya kapalit ng isang linggong ulam. Tulad ng isinulat ni Rizal sa La Solidaridad, hindi mo maaring sisihin ang isang bansang nakagapos sa kadena at nakikipagbuno lamang para mabuhay. Ang kasalanan ay hindi sa biktima ng gutom at panlilinlang, kundi sa mga naglagay sa kanila sa kadena. Tingnan ang rekord ng ating mga halalan. Ilang beses nang pinagdudahan ang resulta dahil sa dayaan, sirang makina, at mga “magic” sa canvassing? Ilang beses nang naulat ang vote buying sa bawat sulok ng bayan, pero walang napaparusahan? Ang botante’y paulit-ulit na sinisisi, ngunit ang mga kandidatong namimili ng boto ay patuloy na nakakalaya. Hindi sila nadadawit, dahil sila ang may hawak ng lubid. Barya kapalit ng balota. Buto kapalit ng bukas. Ganoon kabilis naubos ang demokrasya kapag ang halalan ay ginawang merkado. Hindi bumoboto ang mamamayan, sila ay binibili. At ang pagbili’y nagiging tahimik na kontrata na nakalibing sa ilalim ng mesa ng kanilang kapangyarihan. Ang Gobyerno ay may kapangyarihang baguhin ang ating buhay, ngunit tayo ay may kapangyarihang baguhin ang Gobyerno. Lagi tayong mag-isip nang matalino. Lagi nating ipaglaban ang katotohanan. Tayo ang pag-asa, at tayo rin ang puputol ng ganitong sistema. Ang mga boses at puso natin ang daan upang mabago ang kinabukasan. Sa huli, ang halalan ay hindi piesta kundi lamay. Hangga’t ang halalan ay nananatiling laro ng pera at panlilinlang, mananatiling trahedya ang kasunod ng bawat piesta. Tapusin na natin ang bulok na sistemang ito dahil kung hindi, sa bawat pagkakataon, inuulit ang parehong kwento: Boto-boto, buto-buto