LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

“Pag-unlad para kanino?” Isa itong tanong na hindi nagsasawa ang kasaysayan na ibalik sa ating lamesa—lalo na kung ang pinag-uusapan ay pag-unlad na may presyo na hindi kayang bayaran ng karaniwang Pilipino. O sa kasong ito, ng karaniwang mangingisdang taga-Pamarawan. Habang ginugupitan ang kinabukasan ng ekonomiya sa pamamagitan ng New Manila International Airport (NMIA) sa Bulakan, Bulacan, may dagat namang binura mula sa mapa—at mga kabuhayang sinakal ng mismong pangakong kaunlaran. Hindi lahat ng proyekto ay dapat salubungin ng palakpak. Lalo na kung ang binubura ng mga ito ay hanapbuhay ng mga taong ang tanging pamumuhunan sa buhay ay lambat, tubig, at pawis. Naglipana ngayon ang mga pangako—at tila ba’y totoo. Pero sa lahat ng pangako ay may gumuguhit—may isinasakatuparan, may lambat na walang dagat. Sa bawat kabundukan, ang mga puno ang kumakain ng palaso. Mga dagat, na lumulutang pa rin ang mantsa ng kahapon. Sa bawat istorya, may katotohanan na hindi mabubura: may burak sa ginto. Sa lilim ng paliparan, dumadagundong ang mga paa ng taumbayan—nangangapa, dumadama. Hindi ito kwento ng progreso. Ito’y kuwentong nilamon ng putik. At kung hindi ito maisulat, mananatili itong patay sa kasaysayan. May sinasabi ang mga matatanda sa Pamarawan: “Kapag tahimik na ang tubig, may lumulubog.” At ngayon, hindi lang tubig ang tahimik—pati midya, pati pamahalaan, pati bayan. Sa Isla ng Pamarawan sa Malolos, Bulacan—na matagal nang kilala sa kanilang kabuhayan sa pangingisda—unti-unting namamatay ang dagat. Hindi dahil sa panahon. Hindi dahil sa kakulangan ng sipag. Kundi dahil sa burak. Sa literal at simbolikong burak ng paglimot. Ayon sa Barangay Profile (2023) na isinagawa ng mga mag-aaral mula sa Bulacan State University – Development Communication, mahigit 75% ng kabuuang kabuhayan ng mga residente ay galing sa pangingisda at fish vending. Nilulubog na tayo ng mga katuparan. Mga kumpiyansa—naglaho. Tila ba ay isang panaginip. Sa dapithapon, ang mga mangingisda ay humihiling; nanawagan at umaalon sa pagsubok ng buhay. Hindi ito paliparan—kundi isang papel na binarya ang katarungan. Maganda, kung sa papel mo lang ito titingnan. Pero kapag ikinarga mo ang lupa sa tubig, at tinapalan ang dagat ng putik at pangako, may isang bahagi ng Pilipinas na bigla na lang naligaw: Isla ng Pamarawan. Sa bawat alon ay may pagnanasa. Sa bawat pagnanasa’y may subasob na hinaing. Bakit kami nagnanasa? Para ba sa araw-araw na reporma, o, sa pagwaldas at mga tinig na nabubura? Ang isla’y hindi proklamasyon, sa halip, ito’y danas na alon. Ang alon na mapusok at galit. Ang dating malinaw na tubig ay naging maputik; ang dating sagana sa huli, ngayo’y salat at halos wala. Nawalan ng isda. Nawalan ng kabuhayan. At higit sa lahat, nawalan ng boses ang mga taong nawalan ng lahat. Mula 2020–2022, sinimulan ng San Miguel Corporation (SMC) ang land development phase ng NMIA, isang proyektong itinatag sa mahigit 2,500 ektarya ng reclaimed coastal area sa Bulakan. Ang hinaing: tinig na nabura ng alon. Ayon sa Environmental Impact Statement (EIS) na isinumite ng SMC sa Department of Environment and Natural Resources (DENR) at kinumpirma sa public hearing noong 2021: 1,700+ ektarya ng coastal waters ang apektado ng reclamation. Mga direktang epekto ang mga kalapit na barangay kabilang ang Pamarawan, Babatnin, at Taal. Ngunit, may idinaos ang mga konsultasyon subalit hindi kinabibilangan ng mga mangingisda ng Pamarawan. Ang mas masakit: halos walang media coverage. Limitado ang dokumentaryo, at kung mayroon man, tila nilamon na rin ng alon ng malalaking balita. Ang mga mangingisda—na dati’y pangunahing tagapagtustos ng isda sa mga pamilihan sa Bulacan at karatig-lugar—ay ngayon isa na lamang alaala sa isang islang binura ng buhangin. Sa isang dokumentaryong isinagawa ng mga mag-aaral mula sa BulSU-DevComm na pinamagatang “Burak: Dagat na Nilamon ng Hangin” (2025), ipinakita ang subasob na suliranin: makapal na burak sa dating palaisdaan, mga bangkang halos hindi na makalayag dahil sa siltation, mga lambat na tuyo, gamit na lamang bilang panakip sa bubong. Hindi kailangang maging eksperto para makita kung ano ang sinasakripisyo. Habang ginagastusan ang NMIA ng halos ₱735 bilyon, nakalimot itong sa ilang kilometro mula sa construction site, may mga batang tumigil sa pag-aaral dahil wala nang kita ang kanilang magulang. Edukasyon? nasa dulo ang kontrol. Reporma? lingid sa kaisipan. Pangingisda? kumakahos sa isipan ng tao. Pero bumabangon. Hindi ito panawagan upang matigil ang proyekto—ito'y panawagan upang huwag ipagpatuloy ang paglimot. Ngunit ito’y panawagan ng katarungan. Dahil sa dulo, sino ang nilamon? Sino ang naglulupasay? Tao. Ang sambayanan—nasyon. Tumatakbo sa kapalaran. Ngunit, hindi bawat burak ay sumpa, at hindi bawat ginto ay kasalanan. Ang New Manila International Airport ay hindi lamang paliparan—ito’y pintuan ng mas malawak na posibilidad para sa milyong Pilipinong matagal nang nakabilanggo sa lumang sistema. Oo, may dagat na nawala, ngunit kapalit nito’y kinabukasang may daan, hanapbuhay, at koneksyon sa mundo. Sa sinasabi ng pamahalaan na ang airport ay magdadala ng trabaho. Tanong: trabaho para kanino? Sa mga taga-Pamarawan? O sa mga dayong may koneksyon, may diploma, may kakilala? At kung sakaling makakuha man sila ng trabaho sa airport, tanong ulit: sapat ba ang sweldo para tumbasan ang nawalang kabuhayan, ang nawalang kultura ng pangingisda, ang nawalang ugnayan sa dagat? Modernisasyon. Tunog masarap. Tunog makabago. Ngunit paano kung ang kaunlaran ay batay sa pagbuo ng mga tinig na hindi marunong sumigaw? Paano kung ang pag-angat ng ekonomiya ay nangangahulugan ng literal na pagbaon sa putik ng kabuhayan ng mga taga-isla? Pinalitan ng burak ang tinig. Sumasalamin ang kulay dugo sa karagatan. Presyong may progreso? isang kalapastanganan. Namuhay ang kadakilaan sa kasaysayan sa ganitong hangarin—ilang taon—ang lilipas bago ito. Dahil sa mga kulay na tumitigas sa hilatya ng mga tao; mas matingkad pa ang dagat na lumutang ang itim na burak. Sa pag-aklas ng mga kasagutan at liwanag—mababago ba ang modernisasyon? Ang kasagutan: hindi kailanman bubulusok ang mga tinig na hangaring burahin. Ngunit ngayon, ang dagat ay puno na ng burak—literal at simboliko. Wala na silang mahuli. Hindi dahil tamad sila. Hindi dahil panahon ang salarin. Kundi dahil sa proyektong hindi man lang humingi ng paumanhin sa kung anong nawala. Dahil hindi presyo ang progreso; subalit may presyo ang katarungan. Hindi ito panawagan para itigil ang airport. Hindi ito kontra sa pag-unlad. Ngunit ito’y panawagan ng katarungan. Panawagan na kung may proyektong pambansa, dapat may konsultasyong pangkomunidad. Panawagan na kung may development, dapat may displacement plan. Hindi pinaglalaban ang katarungan. Hindi ito inaasam. Sa bawat paraan, may dahilan. At sa bawat dahilan, may bangkang naghihintay na makapamingwit. Sa bawat alon, may katotohanang binubulaslas—at ito’y ginagasgas. Hindi sapat ang pangakong “maraming trabaho.” Ang kailangan ay konkretong plano para sa rehabilitasyon ng dagat, pagkilala sa karapatan ng mga mangingisda, at pagbibigay ng alternatibong kabuhayan—hindi limos, kundi oportunidad. Sa paglagas ng mga dagat, may mga alon ng pagkalimot. Dahil hindi burak ang mga isla—ito’y paraiso. Ang modernisasyon ay mapang-api; hindi nito naririnig ang mga sigaw ng kalamnan, mga batang alintana ang kaalaman, at ang mga burak na iniwan ng pamahalaan. Ang pag-unlad ay hindi dapat nakapatong sa kabaong ng kabuhayan ng iba. Dahil kung ganyan ang progreso, hindi ito pag-angat. Isa itong pag-apak. Ang tanong ng karamihan: ginto raw ang progreso. Pero paano kung burak pala ang tunay na mukha nito? Kung tunay ngang ginto ang progreso, sana'y hindi ito kumakain ng buhay. Kung gusto nating lumipad ang bansa, huwag sana nating ibaon sa putik ang mga ugat nito.