LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Sa Likod ng Kinang, Mayroong mga Aninong Pilit na Tinatabunan Minsan, habang nakikinig ako sa usapan ng mga matatanda sa kanto, muli kong narinig ang lumang awit: “Mas maganda ang buhay noon, disiplinado ang lahat at maunlad ang Pilipinas.” Habang iniinom nila ang kanilang kape, tila musika sa kanila ang Martial Law. Ngunit bilang isang kabataan na lumaki sa mga kwento ng matatanda na minsan nang dinampot at ikinulong nang walang kaso, hindi ko maiwasang magtanong kung ginto nga ba ang panahong iyon, o ito’y kulungang pininturahan ng kinang? Hindi lingid sa ating kaalaman na madalas ituring ng mga loyalitsa ng Pamilyang Marcos na Golden Age raw ang Martial Law. Ngunit, paano kung ang ginintuang panahon ay sukatan ng kaba sa bawat pintig ng puso, ng takot sa bawat pintuan na maaaring pasukin ng sundalo, at ng pangungulila sa mga mahal sa buhay na hindi na nakauwi. Marahil tama nga silang ginto, ngunit ginto ng mga rehas at bakal. Habang ang matatanda ay kumakanta sa alaala ng disiplina at kaayusan, hindi nila mabura ang libo-libong katahimikan ng mga bibig na binulasan. Ang mga kalsadang malinis daw at ligtas ngunit hindi alam ng karamihan na nakatago ang tunay na dumi: dugo ng mga inosente at luha ng mga pamilyang naghahanap ng katarungan. Batay sa tala ng Amnesty International, tinatayang 70,00 ang dinakip, 34,00 ang tinortyur, at 3,240 ang pinaslaang noong panahon ng Martial Law. Hindi lamang ito basta numero, sa likod ng bawat bilang ay isang mukha, isang pangarap, at isang pamilya ang nauulila. Ganito ba ang kasaysayan na dapat kong purihin? Sa kabilang banda, iginiit naman ng mga loyalista ng Pamilyang Marcos na ang ekonomiya raw ng Pilipinas noon ay ma-unlad. Datapwa’t sa likod ng pinagmamalaking imprastraktura, lumubog tayo sa 28 bilyong dolyar na utang panlabas. Isang pasaning-pinasan hanggang sa mga sumunod na dekada. Kung gayon, ang kinang ng golden age ay hindi pala ginto, kung hindi kalawang na kinain ang hinaharap ng bansa. Ang mas mapait pa, hindi natapos ang epekto sa pagwawakas sa brutal na batas militar. Hanggang ngayon, ang mga nakaligtas ay may dalang bangungot. May ilan na hindi makatulog nang mahimbing, natatakot sa yabag ng bota o sa hampas ng pinto. Gayundin, may ilan na hindi na muling nakita ang anak o asawa. Ang trauma ay sugat na walang gamot, at iyon ang tunay na iniwan ng Martial Law. Subalit dumating na ang panahon, ang kasaysayan ay sinimulang baluktutin. Sa bawat post sa sosyal-midya, sa bawat bidyo ng golden age, unti-unting binubura ang dugo at luha. Ang propaganda ay parang ginto sa paningin ng iba, at ang katotohanan ay itinuring na kalawang. At ngayon, heto na tayo muli, nakaupo na naman sa Malacañang ang isa pang Marcos. Isang malupit na paalala na hindi natuto ang sambayanang Pilipino. Ang mga sugat na dapat ay babala ngayon ay ginagawang dekorasyon. Ang mga bangungot na dapat sana’y humahadlang, ngayon ay ginagawang panaginip ng kaunlaran. Hindi pa ba tayo natuto? Kung tutuusin, hindi mali ang mangarap ng maayos at disiplinadong lipunan. Pero ang pagkakamali ay kapag inakala nating kailangan ng diktadurya para lamang ito makamit. May ibang paraan: matibay na eleksyon at matapang na mamamayang handang manindigan. Ang disiplina ay dapat na bunga ng pagkakaisa, hindi ng pamimilit. Samakatuwid, hindi ginto ang Martial Law. Hindi ito golden age— ito ay dark cage. isang kulungan ng demokrasya, at isang bangungot na pilit ginagawang panaginip. At kung patuloy tayong papayag na itago sa makinang na kasinungalingan ang tunay na mukha ng nakaraan, baka sa susunod na henerasyon, hindi lamang alaala ang magiging bihag. Tayong lahat na ang tuluyang mawawala at lalamunin ng kadiliman.