LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Bakit laging salakot ang suot ni Juan de la Cruz? Sa kagaya kong masugid na mambabasa ng mga pahayagan, isang tauhan palagi ang napapansin ko sa editorial cartoons. Madalas, suot niya ang isang simpleng puting camisa, pulang pantalon, at, higit sa lahat, sunong ang isang salakot; unibersal na simbolo na nating mga Pilipino ang tauhang si Juan de la Cruz. Maaaring paiba-iba ang suot niyang mga damit, pero laging nandyan ang suot niyang salakot. Katulad ng salakot na palaging suot ni Juan de la Cruz, may isang bagay pa na lagi nating ginagamit na tanda rin ng ating pagka-Pilipino—ang ating mga pambansang wika. Gayunman, nakalulungkot isipin na kahit kay dami-dami nating mga sariling wika, Ingles pa rin ang pinipili nating maghari sa ating bayan. Kamakailan, hinain ng ilang kongresista sa pamumuno ni Rep. Chel Diokno ang Panukalang Batas Blg. 3863 o ang Batas sa Sariling Wika Bill, na hangad isalin ang mga pangunahing batas na may mga kaparusahan sa mga katutubong wikang Filipino (o Tagalog), Bisaya, at Ilokano. Ani Diokno, ito ay upang lalong maintindihan ng ating mga kababayan ang mga kautusan at tuntuning umiiral sa ating bansa. Sa madaling sabi, binubuksan nito ang mundo ng pagbabatas para sa mga katutubong wika, hindi lamang para sa Ingles. Bagaman isa itong mahusay na inisyatiba, hindi ito nakatakas sa pambabatikos. Sabi ng iilan, hindi akma ang wikang Filipino upang ikatawan ang buong kahulugan ng mga batas. Hirit pa ng isang commenter, “Ang daming problema ng bansa..problimahin pa ba yan? [sic]” Mawalang-galang na po, ngunit hindi ba problema rin ng bansa kung malayo sa masa ang mga batas na dapat nagtatanggol sa kanila? Isa pa, hindi ba’t ang gampanin ng wikang opisyal ng pamahalaan ay pagbuklod-buklurin ang mga mamamayan ng Pilipinas? Simbolo ng mga manggagawa ang salakot. Kalakip nito ang mga kuwento ng paghihirap, pakikibaka, at pakikipagsapalaran sa sistemang inaapi sila. Kung tutuusin, simbolo ito ng pagkamaparaan ng mga Pilipino. Ngunit pinagtatawanan ito. Minamaliit. Gaya na lamang ng ating mga katutubong wika. Tinatrato na parang segunda mano, na tila balagbag, na walang puwang sa mga bagay na kailangan ng pag-iisip. Nakakalungkot, ‘di ba? Huwag nating kalimutan: bakas ng pananakop ang patuloy nating pagsamba sa wikang Ingles. Simula’t sapul pa lamang ng ating laban para sa kalayaan, dinisenyo na ng ating mga dakilang bayani ang isang Pilipinas na malaya mula sa lahat ng uri ng tanikala, pisikal man, emosyonal, maging kultural. Sa hangad na ito, kanilang itinalaga ang wikang Filipino na maging lenguwahe hindi lamang ng mga mahihirap, manggagawa, at mga inaapi. Kundi maging lenguwahe rin ng mga matatalino, magagaling, at mga nakikibaka para sa kalayaan. Kahit ang pinakauna nating Saligang Batas—ang Biak-na-Bato Constitution ng 1897—nagtatalaga ng opisyal na katutubong wika sa hangad na pagkaisahin ang mga Pilipino gamit ang wikang masasabi nilang kanilang-kanila talaga. Ngayon, sa taong 2025, halos walong dekada matapos tayong makalaya mula sa mga Amerikano, patuloy pa rin tayong nagpapaalipin sa wikang dala-dala ang alaala ng panduruhagi ng dayuhang lahi. Ang tagal kayang panahon ng 80 taon. Hindi ba’t sapat na ito upang palayain ang ating mga sarili mula sa kandado ng ating kolonyal na nakaraan? Ang Pilipinas ay napupuno ng halos dalawang daang (200) wika, kung saan kani-kaniya silang may mga natatanging danas at dunong na maaaring gamitin upang payabungin ang ating kolektibong kaalaman bilang nagkakaisang Pilipinas. Bakit hindi natin subukan gamitin ang mga wikang ito sa siyensiya, sa pagbabatas, sa matematika? Ano ba’ng mawawala sa atin kung tayo ay magsasalita ng wikang umusbong sa loob ng kapuluang ito? Ng wikang hindi ipinangalandakan sa atin ng mga banyaga? Multilingguwal na bansa ang Pilipinas. Maraming lenguwahe, maraming diyalekto, maraming ideya. Kaya nga may pambansang wika na umiiral upang pagkaisahin ang mga ito. Pansinin natin ang batas, Filipino ang pambansang wika (o national language), samantalang ang Ingles ay opisyal na wika (official language) lamang. Maraming karanasang hindi makakatawan ang wikang Ingles, kabilang na ang ating mga katutubong turo at paniniwala. Paano nga naman aasahan ang wikang dayuhan na katawanin nang tapat ang mga bagay na tanging Pilipino lamang ang makakaintindi? Ilabas natin ang usapin sa Pilipinas. Sa iba nating karatig-bayan sa Timog-Silangang Asya, ipinagdiriwang ang kanilang mga katutubong wika. Halimbawa, sa Thailand, ang wikang Thai ay ginagamit sa pagbabatas—gaya na lamang ng nais gawin ni Cong. Diokno sa Filipino—at sa lahat ng aspeto ng kanilang buhay. Hindi ba’t mas mainam kung ganito rin ang ipatupad nating sistema sa Pilipinas? Aaminin kong marami pang kailangang marating ang wikang Filipino sa larangan ng intelektuwalisasyon (o pagpapatalino) nito. Pero magandang simula sa proseso ng pagpapayaman sa ating wika ang pagsasalin ng pambansang batas sa wikang ginagamit ng masa. Huwag nating ilayo ang batas sa mga taong pinakapangunahing maaapektuhan nito. Noong 1955, naglabas ang Philippine Agricultural Tenancy Commission ng 'Bagong Batas sa Pananakahan sa Pilipinas,' isang sinaling bersiyon ng Republic Act 1199 sa pambansang wika. Ginamit ng batas na ito ang ilang mga salita na tanging nasa Filipino lamang. Paanong hindi pa nagkakaroon ng batas sa Filipino e may ganito na tayong saling-wika? Batas Republika pa lamang iyan, ‘ha, marami din tayong mga Kautusang Tagapagpaganap at hatol ng hukuman na sinulat sa mga wikang pambansa. Ang ipinupunto ko ay simple lamang: bigyan natin ng pagkakataon ang ating mga wikang katutubo. Tupdin natin ang pangarap ng mga nagtayo sa ating bansa: isang Pilipinas na matalino, malaya, at nagsasalita ng wikang tagapagbuklod. Hindi wikang dayuhan, kundi wikang katutubo. Tanggapin natin at ipagdiwang ang ating multilingguwalismo sa halip na itaboy ito. Huwag magkamali. Gaya ng minsan kong sinabi noon: ngayon, wika ang itatakwil. Bukas, baka kulay na ng balat. At sa makalawa, baka pagka-Pilipino na. Pero hindi na ako magugulat. Sakit na nating mga Pilipino ang hubdin ang mga bagay na nagpapakatutubo sa atin at paltan ng mga bagay na nagpapaputi sa ating mga katauhan. Kung talagang ayaw niyong magsalakot si Juan de la Cruz, simple lang ang solusyon: e ‘di bihisan niyo ng tuxedo at top hat. Turuan niyong mag-Ingles. Bigyan niyo ng trans-atlantic accent. Tinahan niyo ng blonde ang itim niyang buhok. Pero ni kailanman, hindi mabubura na si 'John' ay minsang naging 'Juan,' na tumangan ng bolo at pumunit ng sedula, nagbihis ng camisa de chino, at nakipagbakbakan sa mga pilapil sunong ang isang salakot. Higit sa lahat, hindi nito mabubura ang mantsa ng wikang katutubo sa dila ni Juan, inukit ng daan-daang taong pagkaapi sa kamay ng mga taong pilit niyang pinopoon.