Patay na tayo.

Sabi nila, para makapunta sa langit, kailangan munang lisanin ng kaluluwa ang laman at but

o bago tuluyang pumanaw ang tao. Sisipsipin ng lupang pangako ang dugo ng kalitid-litiran, saka iimbitahan ang kalaguyo ng mga butil ng bato upang wakasan ang buhay.

Kung gayon, patay na ang mga Pilipinong pinagkaitan ng langit.

Pagsasalaysay ni Fely nang tanungin ng kanyang kapatid kung paano nga ba namamatay ang mga tao.

Ikatlong gabi na ng tuluyang pagkamatay ng punding ilaw sa tahanan nina Fely at Phino.

Nang gabing iyon, saka lamang nila sinilip ang kanilang ina mula sa kabaong. Hindi na nila halos makilala ang itsura nito–may pilat sa pisngi at biyak ang labing gabi-gabing humahalik sa kanilang mga noo bago matulog.

"Ano ang ikinamatay?" Pagtatanong ng aleng nagkunwaring nakiramay habang nakayakap sa plato ng buto ng pakwan at kendi.

"Aksidente raw po. Nakita na lang po kasi siyang nakahimlay sa daan,” tugon ni Fely.

Dinig ang iyakan ng mga kamag-anak nila, habang tumutugtog ang awitin.

… Hindi kita malilimutan ...

Kasabay nito ang pagtuka ng inalay na sisiw sa mga butil ng bigas sa taas ng kabaong.

Pamahiin kasi ito upang makamit ng yumao ang hustisya sa kabilang buhay.

Simula noon, hindi na binibilang ni Fely ang mga kulubot sa kaniyang palad. Mas madali kasing bilangin ang mga gabing umuwi siyang walang laman ang banyera kaysa sa mga guhit ng tadhana na tila kay tagal nang natuyo sa kaniyang balat.

Habang si Phino ay nakatapat sa electric fan. Sinusubukan niyang patuyuin ang unipormeng pinagkaitan ng sinag ng araw ng langit upang makapasok kinabukasan. Pinagmamasdan niya ang mabilis na pag-ikot ng mga elesi nito at napag-isip-isip, “saka lamang pala pumipirmi ang mga ito kapag binunot ang saksakan.”

Tulad ng buhay natin, saka lamang tayo makapagpapahinga kapag tuluyan nang nalagot ang ating hininga. Habang buhay, napapagod tayo; habang buhay, nasasaktan tayo; at habang buhay, nagigipit tayo.

Ipinaling ni Fely ang kaniyang tingin sa bintanang gawa sa pinagtagpi-tagping nipa at kalawanging yero. Sa labas, gumagapang ang dilim sa estero, ngunit ilang kilometro mula sa kanilang barong-barong, nagniningning ang mga nagtataasang gusali ng lungsod. Doon, ang mga ilaw ay hindi napupundi. Doon, ang liwanag ay hindi namamatay.

"Ate, makikita kaya ni nanay ang langit?" Biglang tanong ni Phino, habang hinahaplos ang basang tela ng kaniyang uniporme.

Mabilis na lumipas ang mga sandali sa bawat pagtuka ng sisiw sa ibabaw ng kabaong.

Dumating ang ika-limang araw ng paglalamay.

Isang mapait na pagbalikwas ng tadhana dahil ang araw na ito ay ang mismong kaarawan ng kanilang yumaong ina. Walang handang pagkain sa hapag, walang mapupulang mga lobo, at walang masayang awitin. Ang tanging naroon ay ang amoy ng natutunaw na kandila at ang malamig na simoy ng gabing humahalik sa mga wangis ng magkapatid.

Tiningnan ni Phino ang kupas na kalendaryong nakasabit sa dingding, saka binalingan ang kaniyang ate.

"Kung nabubuhay si nanay, siguradong ang hiling niya ay humaba ang kanyang buhay, ngunit ngayong wala na siya, sana mapunta na lang siya sa langit," basag ang boses na sabi ni Phino.

Hindi agad nakasagot si Fely. Napatingin siya sa sariling mga paa na nakabaon sa semento at lupang sumisipsip sa baha kapag umuulan. Para sa kanila na nasa ibaba, ang "langit" ay hindi isang marangyang lugar na may gintong tarangkahan. Ang langit para sa kanila noong nabubuhay pa ang ina ay payak: isang buong buwan na hindi nag-aalala kung may isasaing bukas, isang gabi na hindi tumutulo ang bubong, o isang gobyernong nakikinig sa daing ng mga tulad nilang naghihingalo sa gutom. Isang disente at makataong buhay.

Ngunit para sa mga nasa itaas—sa mga politikong nakatira sa kanilang sariling bersyon ng langit—iba ang kahulugan nito. Ang langit nila ay gawa sa kapangyarihan, sa mga kontratang pinapapirmahan sa ilalim ng mesa, at sa bilyon-bilyong pisong pondo na ninanakaw mula sa pawis ng mga taong nasa lupa. Ang kanilang langit ay ang karangyaan na itinayo sa ibabaw ng mga bangkay ng maralita na gabi-gabi ay namamatay sa kalsada. Sila lang ang may laya na tumingala at mangarap nang malaki, dahil ang lupa ay ginawa lamang nilang tungtungan.

Habang ang mga nasa ibaba, tulad nina Fely at Phino, ay walang laya na tumingala. Kailangan nilang laging nakayuko. Kailangang maging "praktikal." Dahil kapag tumitig ka sa itaas para mangarap, baka matisod ka sa nag-aabang na hukay sa iyong harapan. Ang buong lakas at oras nila ay nauubos sa iisang bagay lamang: ang manatiling buhay sa lupang unti-unting pumapatay sa kanila.

Kinaumagahan ay kailangan pa ring pumasok sa trabaho ni Fely at bigyan ng baon ang kanyang kapatid sa paaralan. Balik sa lumang sistema. Habang ang mismong lipunan ang naghuhukay ng kani-kanilang mga puntod-himlayan sa sistemang hindi “pumapatay,” bagkus ay sumisipsip ng kaluluwa, ng dugo, at ng lakas.

Sa paglubog ng araw, “hahayaan ba nating dumating ulit ang bukas na walang pinagkaiba sa ngayon?” Wika ni Fely.

Tulad nina Fely at Phino, tayong mga Pilipino ay unti-unti, isa-isa, at dahan-dahang pinapatay ng sistemang pumapabor sa langit ng mga impyeryalistang nanggigipit sa buhay ng mga buhay.

Sumapit ang gabi at naalalang nabunot na ni Phino ang bentilador.

Hindi na muling nakauwi sina Fely at Phino.

Pumirmi ang mga elesi. Natapos ang pag-ikot. Tuluyan nang nilisan ng kaluluwa ang laman at buto upang lisanin ang lupang kay tagal silang pinagkaitan ng langit.

The Frontman