LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Ako’y isang lumang pluma. Maputla na ang aking tinta, at waring kupas na rin ang aking katawan. Marahil sa mata ng ilan, isa na lamang akong bagay na patapon—piraso ng nakaraan na walang saysay sa kasalukuyan. Subalit bago mo ako ipitin sa pagitan ng mga lumang papel at hayaang mabulok sa katahimikan, ako muna ay pakinggan. Sapagkat sa aking dulo minsang umagos ang mga salitang isinilang sa init ng palad, sa pintig ng dibdib, at sa hampas ng unos na umalimbukay sa mga lansangan ng pakikibaka. Ito’y mga pahinang hinubog sa pawis, dugo, at walang patid na luha ng sambayanang Pilipino, mga titik na umukit ng sigaw at sumpa, panata at pag-asa, kirot at ginhawa. Mga salitang bukal sa dibdib ng bayan, sumibol sa dilim ng gabi, at sa bawat patak ng tinta’y umaawit ng himig kasabay ng tibok ng pusong hindi kailanman magagapi. Bago pa ako isinilang, bago pa ako natutong humawak ng tinta, ang ating panitikan ay nakaukit na sa mga alamat at kuwentong-bayan. Sa ilalim ng malamlam na sinag ng buwan, habang sumasayaw ang apoy ng siga sa ihip ng gabi, naroon ang matatandang tinig na umaawit ng Hudhud at Ullalim, humahabi ng mga epikong yumayakap sa gunita ng mga bayani. Sa bawat indayog ng kanilang tinig, ipinapasa nila ang alamat mula sa labi patungo sa tainga ng bagong henerasyon, na wari’y mga talulot ng alaalang dahan-dahang bumubuka sa liwanag ng umaga. Wala mang tinta na umagos o papel na sumaksi, nanatiling buhay ang wika sa bawat himig na dumadaloy na parang ilog mula sa tuktok ng kabundukan, bumabagtas sa lambak, tumatawid sa kapatagan, at sa huli’y sumasanib sa ating kaluluwa’t nananatili magpasawalang-hanggan. Sa mga baybayin ng sinaunang kapuluan, bago pa umalingawngaw ang mga kampana ng dayuhan at bago pa maglayag ang mga barkong may dalang watawat na banyaga, natutong magsulat ang ating mga ninuno gamit ang baybayin. Ang bawat titik ay inukit sa kawayan na wari’y sumasayaw sa hangin, isinulat sa balat ng punongkahoy, at itinitik sa malalapad na dahon ng palma. Sa ilalim ng lilim ng punong balete, o sa silong ng kubong nasisinagan ng liwanag ng dapithapon, nag-iwan sila ng mga palatandaan ng kanilang iniibig, ng kanilang ipinagdiriwang, at ng kanilang pinananaligan. Sa mga epikong gaya ng Biag ni Lam-ang ako unang huminga—sumayaw sa dulo ng dila ng makata, umalunignig sa tinig ng mandirigma, at lumipad sa hangin ng gabing puno ng tala. Nang dumating ang mga Kastila, tangan ang krus sa kaliwa at ang espada sa kanan, natagpuan ko ang aking sarili sa gitna ng pagbabagong-anyo. Ang panitikan, na dati’y malaya at humihinga sa sariling wika, ay tinangkang bihagin, siluin, at gapusin sa anyong banyaga. Ngunit sa ilalim ng kanilang paningin, palihim akong kumikilos—sumusulat ng Pasyon at awit na nagkukubli ng pag-ibig sa bayan. Nagpatuloy din ang apoy sa puso ng mga makata. Sa mga kumbento, sa mga lihim na liham, sa mga dula sa plaza, nabuo ang mga panitikang may halong paglaban at pananampalataya. At nang sa wakas ako’y isinilang bilang pluma, unang dumaloy ang aking tinta sa panahon ng mga Ilustrado. Hawak ako ng mga tulad nina Jose Rizal, Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez Jaena, at iba pang manunulat ng La Solidaridad. Ang aking tinta’y naging bala sa anyo ng sanaysay at nobela—ipinukol ang katotohanan sa harap ng mapanupil na kapangyarihan. Sa bawat titik na aking inililimbag, gumigising ang bayan mula sa pagkakahimlay. Sa aking dulo isinilang ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo, mga aklat na naging apoy sa pusong nais lumaya. Sa bawat pahina, naririnig ko ang mga sigaw ng bayan: Kalayaan! Kalayaan! Dumating ang panahon ng himagsikan, at ako’y napasakamay ng mga rebolusyonaryo. Isinulat ko ang talumpati ni Bonifacio na nagpaliyab sa dibdib ng Katipunan. Inukit ko ang mga tulang humihimok sa kabataan na ialay ang dugo at dangal para sa Inang Bayan. Ipinuslit ko ang mga liham na may lihim na utos at panata—mga salitang nauunawaan lamang ng kasapi sa kilusan. At oo, wari kong kapalit nito ay dugo’t buhay. Ngunit mas nanaisin kong maubos ang aking tinta kaysa manatiling tahimik sa harap ng pang-aapi. At kung sa huli’y mabasag ako sa gitna ng digmaan, hahayaan kong sa aking huling patak ng tinta ay mamutawi ang iisang salita na para sa akin ay walang kamatayan: Kalayaan. Pagdating ng mga Amerikano, dumaloy sa aking dulo ang wikang Ingles, malamig na parang hamog na bumalot sa init ng aking kaluluwa. Itinuro nila ang bagong paraan ng pagsulat, ng pagtula, ng pagkatha, at itinanim sa gunita ng kabataan na upang sumabay sa agos ng mundo, dapat yakapin ang tinig ng banyaga. Sa isang banda, binuksan nito ang lagusan patungo sa pandaigdigang larangan, naghatid ng mga akdang galing sa ibayong dagat, at nagpakilala ng mga anyo at teknik na noon ay di pa sumasayad sa ating dalampasigan. Ngunit sa kabila ng kislap ng bago at halina ng makabago, may apoy na nananahan sa dibdib ng bayan, apoy na kahit tabunan ng abo ay patuloy na sisiklab, sapagkat pinapainit nito ang ating kaluluwa sa sariling wika. Sa panahong iyon, ako’y naging sisidlan ng tinig nina Jose Corazon de Jesus, Lope K. Santos, at iba pang makata at nobelistang hindi nagpatinag sa agos ng banyagang impluwensya. Sa kanilang mga taludtod at nobela, ipinagdiwang ang ganda ng sariling wika, ipinaglaban ang dangal ng sariling bayan, at ipinakitang hindi kailanman malalaos ang wikang minana. At habang humuhuni sa paligid ang awit ng banyagang impluwensya, patuloy kong naririnig ang tinig ng bayan—mahina man ngunit matatag—na inuusal ang panata: Hangga’t may wika, may kalayaan; hangga’t may panitikan, buhay ang bayan. Dumaan ang digmaan, at sa anino ng kagubatan ay sumilang ang panitikang gerilya—matapang, palihim, at matalim na tila humihiwa sa dilim. Ako’y ginamit upang magsulat ng mga pahayag na naglalakbay mula baranggay tungo sa kabundukan, nakasulat sa likod ng lumang resibo o sa gilid ng isang punit na mapa. Mula sa aking dulo ay tumubo ang mga tulang pumupukaw sa dugo, nag-aapoy na talata na humihimok sa pagbangon, at mga kuwentong sumasalaysay ng kabayanihan at pagkabigo. Sa gitna ng mga putok ng baril at ugong ng eroplano, ako’y naging tinig ng mga hindi makapagsalita, naging mata ng mga hindi makakita, naging pusong patuloy ang pagtibok dahil sa ako’y nagmistulang mandirigma, tangan ang pag-asa at tinta. At nang muling manumbalik ang kapayapaan, bumangon ang panitikang humahaplos at humahamon. Mula sa mga kuwentong-bayan na iniukit muli sa alaala ng kabataan hanggang sa mga makabagong anyo ng panitikan na sumasalamin sa sugat at paghilom ng bayan, patuloy akong naging saksi at kasangkapan. Hanggang ngayon, narito pa rin ako. Maraming nagsasabi na hindi na ako kailangan sapagkat nariyan na ang mga keypad, touch screen, at artipisyal na talino. Ngunit sa bawat isinusulat na linya, sa bawat salitang lumilitaw mula sa kamay ng makata, naroon pa rin ang pintig ng isang lumang pluma. Ako ang saksi na ang panitikan ng Pilipinas ay hindi kailanman nanahimik: nagbabago lamang ang anyo, ngunit hindi ang puso. Kaya ngayong Buwan ng Wika, hayaan mong ipaalala ko ang katotohanang hindi dapat malimot: ang panitikan natin ay hindi lamang hanay ng mga titik na nakaukit sa papel. Ito ang pintig ng puso ng bayan, himig ng kalayaan, at tinig ng ating pagkakakilanlan. Oo, ako’y isang matandang pluma, ngunit habang mayroong kamay na handang isulat ang kuwento ng ating bayan sa sarili nitong wika, mananatiling dumadaloy ang aking tinta at kasabay nito, mananatiling buhay ang kaluluwa ng ating panitikang pambansa. At hanggang sa huling patak, isusulat ko ang ating kasaysayan. Sapagkat ang wika ay buhay, at habang buhay ang wika, walang makapapatay sa panitikan ng ating sinisintang bansa. Sa unang patak ng aking tinta, ako’y isinilang sa ilalim ng liwanag ng buwan at lampara. Sa mga gabing tahimik ngunit puno ng bulong ng bayan, ako’y ginamit ng mga panulat na nagsilang ng damdamin at adhikain. Sa aking dulo dumaloy ang mga taludtod ni Balagtas na humabi ng pag-ibig at paglaya, mga talinghagang yumakap sa puso ng mga Pilipino. Ang bawat titik na aking isinulat noon ay parang binhi na tumubo sa lupang tigang, nagbibigay-buhay sa diwang inaapi. Nasaksihan ko ang panahong ang wika’y ipinagbabawal sa mga silid-aralan, sapagkat may mga dayuhang takot sa apoy ng ating sariling tinig. Ngunit sa bawat lihim na pagtitipon, sa bawat papel na tinupi at itinago sa dibdib, ako’y patuloy na sumulat. Ang tinta ko’y naging dugo ng panitikan, at ang bawat salitang nililok ko ay naging sandata ng diwang ayaw magpatalo. Sa ilalim ng anino ng kolonyalismo, ako’y tahimik na humahabi ng kasaysayan sa mga palad ng bayani’t makata. Dumaan ang mga dekada at ako’y ginamit din sa panahong ang wika’y muling sumibol. Sa ilalim ng araw ng bagong umaga, ako’y sumulat ng mga nobela, sanaysay, at tulang nakatingala sa kalayaan. Ngunit kahit lumaya ang bansa sa tanikala ng banyaga, naramdaman ko ring unti-unting kumupas ang alab sa puso ng ilan. Maraming tumalikod sa sariling wika upang yumuko sa banyagang himig. At ako, na minsang naging haligi ng damdamin, ay iniwan sa sulok ng mga baul, pinanood na lamang kung paanong ang mga titik na minsang kumikinang ay nauupos na parang kandila sa gitna ng unos. Ngayon, sa panahong ang mga titik ay sumasayaw na sa mga liwanag ng screen at keyboard, ako’y bihira nang mahawakan. Ngunit hindi ko kinalilimutan ang pinagmulan. Sapagkat sa bawat patak ng aking natitirang tinta, dala ko ang halakhak ng mga palasyo’t kubo, ang hikbi ng mga ina sa digmaan, at ang sigaw ng mga kabataang kumakatha ng kinabukasan.