LISTEN TO ARTICLESynthesized Narration • 0:00 / 0:00

Mapagpalaya man ang sariling wika, minsan ang kulturang kaakibat nito ang mismong kumukulong sa kanya sa kawalan. Nakalulungkot isiping sa kabila ng ganda ng ating kultura, may dumi itong hindi basta-basta naaalis. Isang tanikala nang nakaposas sa bawat galaw ng Pilipino—ang pagmamaliit ng kanyang kapwa, kahit sa paggamit lang ng sariling wika. Nakakapagtaka na ito’y laganap pa rin sa henerasyon natin ngayon. Mula sa silid-aralan, malaya naman ang estudyanteng Pilipino na ipamalas ang husay nito sa wikang Filipino o sa kani-kanilang diyalekto. Ngunit bihira tayong makakita ng mga kathang kahanga-hanga na matapat pa sa pambansa o rehiyonal na lengguwahe. Pati rin na makarinig ng pagbigkas ay may kakaibang bigat o lalim na tila isang makata. Lalo na rin sa araw-araw na pananalita, kung saan mas karaniwang hinahaluan ito ng mga salita mula sa Ingles. Ngunit bakit kaya imbes na papuri, minsan may masama pang nasasabi? Bihira na nga kung may pumapansin sa magagaling sa sariling wika, minsan ay may mga mapanirang bulong. Minsan katahimikan lang rin na tila ang hirap pumalakpak. Wala man lang palakpak o reaksiyon. Minsan hanggang pagtingin lang, pero may kakaibang kahulugan. Minsan, hanggang pagtingin lang—may pag-irap pa ng matang may nakakalasong kahulugan. Minsan, tuwing Agosto lang may pumapansin nang maigi—Buwan ng Wika lamang tila ang itinalagang panahon lang para sa anumang papuri. Ang mga magagaling tuwing balagtasan, sabayang-pagbigkas, tula o salaysay, at sa ibang mga kompetisyon ay pinapalakpakan lang sa entablado. Sa oras na sila’y nakababa, pasamantala lang pala ang kanilang pagpansin. Ang ganitong ugali ay kilala bilang pagiging utak talangka, o “crab mentality” sa Ingles—isang nakakabalisang katangian tila nakasanayan na. Pagpapahiya, pangmamaliit, o pagsasabotahe sa kagalingan ng kapwa dahil sa inggit, sa anumang paraan. Nagmula ito sa kaugalian ng mga alimangong nasa balde: ang sinumang nais tumakas, hinihila lang pababa ng iba. Sa madaling salita, ito ay paniniwalang “kung hindi nasa akin, dapat wala rin sa iba.” Kung hindi magaling ang sarili—lalo na sa sariling wika—ayaw nitong may ibang magaling. Walang nakakaangat, walang maiiwan, ngunit wala ring tunay na nagwawagi o umuusad. At ang bunga nito ay isang sistemang kumikitil sa pag-unlad. Sa sistemang ito, nasisira ang pananaw sa sariling pananalita—na tila mas mababa, mas mahina, at walang kahulugan. Gumamit ka lang ng malalalim na salita, “jejemon” agad ang tingin. Maging mahusay ka man sa pagsusulat o pananalita, dahil sariling wika—bale-wala. Mas masakit pa rito, binabale-wala na rin ang pinagmulan at pagkakakilanlan bilang isang Pilipino. Maliit man na bagay ang pamamaliit, sinusuportahan natin ang ideolohiyang hindi tayo karapat-dapat maging magaling sa sariling wika. Hindi tayo nararapat mapuri, masuportahan, o mapansin lang ang ating pagsisikap. Hindi nararapat ang Pilipino sa sarili nitong wika. sumasalamin na ito sa paningin natin sa ating kadugo at pagkakakilanlan bilang Pilipino. Paningin na tayo’y hindi karapat-dapat maging magaling, lalo na sa sariling wika na tila wala itong kahalagahan sa ating mga buhay. Sarili nating salita—bakit ba ang daling hindi ito bigyan ng halaga? Wala tayong mararating kung hanggang pagturo ng daliri ang kaya nating gawin sa mga nangmamaliit. Totoong may ugat sa suliraning ito, ngunit nakasabit na ito sa baluktot na hibla ng iba’t ibang aspeto ng lipunan—pero sa pagpansin, pagunawa, at pagtugon, tiyak kong makikita rin natin ang mga kadena na hindi pa natin natatakasan hanggang ngayon. Magsimula tayo sa kinarami-rami ng mga estudyante na nahihirapan pahalagahan ang sariling wika—ngunit nadadalian na puksain ito. Marami sa kabataan ang nahihirapan intindihin ang sariling wika, pati rin ang ikinalakihang diyalekto, kahit sa ginagawang pagsisikap ng ating mga guro. Nakababahala itong bunga ng kapabayaan ng sistemang pang-edukasyon sa wika at mga katutubong diyalekto ng ating bansa. Nakikita palang sa pag-alis sa mga asignatura ng Filipino at mother tongue-based na edukasyon, sa kakulangan ng suporta sa mga likha’t gawang nakaugat sa katutubong wika, o paanong nabibilang sa kamay ang numero ng mga kursong nakatutok sa Filipino o katutubong wika. kung paano bilang lang sa kamay ang mga kursong tumatalakay sa sariling wika sa mga kolehiyo. Kamakailan rin, nanawagan ang Komisyon ng Wikang Filipino (KWF) na posibleng mamatay ang 32 katutubong wika sa bansa dahil sa tuloy-tuloy na kapabayaan ng sistema ng edukasyon. Madalas nating marinig na “walang silbi” ang mga asignatura ng ating wika–mula sa pagrereklamo ng magulang, guro, o mismong estudyante. At paulit-ulit itong maririnig, dahil sa sistemang paulit-ulit ding hindi nagbibigay-halaga sa mga ito. Sa labas rin ng mga silid-aralan, ang sarili nating lipunan ay pinapalaganap ang pagiging utak talangka—pinapabayaan lang. Ilang beses na tayong nakakita ng mga walang respetong komento sa social media, ginagawang katatawanan ang mga seryosong likha. Mula sa mga kathang “masyado raw malalim” at mahirap maintindihan, hanggang sa mga lirikong “pangit” pakinggan dahil lang isinulat sa Filipino o ibang diyalekto. Mas madaling mamintas kaysa tumangkilik. Mas kanais-nais rin sa ating kultura ang pagsusunod sa kung ano ang “normal,” kahit kontraproduktibo ito sa sariling kapakanan. Kung hindi nila pinahahalagahan ang sariling wika, dapat ikaw rin. Kung itatanggol man, wala namang silbi. Dapat pantay-pantay rin ang lahat, dahil magiging “pabida” ka na nawalan ng hiya. Nais ng kultura na pahinaan ang loob ng mga mahuhusay upang hindi mangyari ang pagka-inggit ng iba, imbes na tulungan silang lalo pang galingan. Napakalaki ng papel ng kultura at lipunan sa pagiging ugat talangka sa ating sariling wika. Dala ng globalisasyon at mas pagtangkilik ng nasa banyaga, tila hindi tiyak ang kinabukasan ng mga marunong sa sariling wika. Nagmumukhang walang saysay ang galing kung hindi ito isinulat sa Ingles o hindi kinikilala sa labas ng bansa. At kahit hindi pa tuluyang nawawala ang ating mga wika, ang ganitong pag-uugali ay tila lason na unti-unting nangwawasak sa kasalukuyan, hanggang sa hindi natin mamalayan na nawalan na tayo ng boses. Pero ang pinakamalaking ugat ng utak talangka? Kolonyalismo. Huwag natin kalimutan na tayo’y sinakop sa pamamagitan ng pag-iiral ng wikang Espanyol kaysa sa katutubo. Dito nagsimula ang sistemang pagmamaliit sa kung anong Pilipino. Sinakop ang ating kakaibang kultura—lalo na ang pagpigil sa sinaunang sistema natin ng wika tulad ng Baybayin o mga oral na tradisyon. Hanggang sa pagtatag nila ng mga bagong sistema’t herakiya, naging kultura na natin ang kompetisyon upang mapansin, upang makaraos—upang mabuhay kahit hindi “magaling” sa kanilang paningin. Lalong lumalim ang paniniwalang mas maliit ang kahalagahan ng ating pagka-dugong Pilipino, at ito’y napunta na rin sa ating wika. Huwag rin natin isintabi ang epekto ng paglaganap ng Ingles noong sinakop naman tayo ng mga Amerikano. Sa kasalukuyan, nangingibabaw na ito sa pagiging pamantayan na mas magandang sundin, katulad lamang ng mga trabahong mas hinahanapan ng kakayahang mag-Ingles. Sa edukasyon, mas pinapabor ang marunong o magaling mag-Ingles kaysa sa sariling pananalita. Isa man tayo sa mga bansa sa Timog-Silangang Asya na maraming marunong mag-Ingles, isa rin tayong bansa iniiwan ang sariling wika. At siyang gawain noon, ginagawa pa rin hanggang ngayon. Imbes na suportahan, ginagawa natin ang kabaligtaran tulad ng ginawa sa atin noong mga siglong nakaraan. Dahil sa pagiging utak talangka, nawawala ang pagpapahalaga sa pagod, paghihirap, at determinasyon na inilaan sa bawat paksa, likha, at pagbandera ng sariling atin. Binabalewala nalang ang ating kasaysayang pinaglaban ang kalayaang gamitin ang sariling salita. Hindi natin napapansin ang pagod ng mga guro, manunulat, o kung sinuman na pilit lumalaban upang tuluyang hindi mabaon sa limot ang ating mga wika. Unti-unting nakakalimutan sa ating kultura ang pagrespeto, pagkilala, o pagdiriwang ng tagumpay ng iba. Hinding-hindi tayo makakabangon sa mga suliraning bumabagabag sa ating wika kung patuloy na tinutularan ng sariling bayan ang pagiging utak-talangka. Sa kulturang kompetisyon, pangmamaliit, at “pagpapakumbaba” ang inaatupag, nababaon sa alikabok ang mas malaking suliranin ng kawalan ng respeto sa ating kapwa’t wika. Laging inuuna isipin na may mas magaling sa atin kaysa sa kung paano natin sila masuportahan, o mas nakakabuti, kung paano tayo maaaring matuto. Makabahagi, makatulong, o makabangon rin. Panahon na dapat isipin na magtulungan ang lahat para umangat ang lipunan sa sarili nitong mga wika, kaysa sa gayahin ang mga alimangong naghihilahan pababa imbes magtulungan makatakas sa kanilang suliranin. Nararapat lamang na matugunan na ang ating mga sistemang ugat ng kaugaliang tulad sa talangka, katulad lamang ng kakulangan ng edukasyon at nakasanayang paniniwala. Ang unang hakbang ng ay mula rin dapat sa ating mga sarili. Kahit mahirapan man tayo sa sariling wika—tulad ko na madalas pang magtanong ng Filipino ng ilang salitang Ingles—lagi’t laging may espasyo para matuto. Hindi dapat kompetisyon, pagkainggit, o pangmamaliit ang pagtingin sa magaling, mas mabuting sila ang magsilbing inspirasyon—o higit sa lahat, pagkakataong tangkilikin na ang ating sariling mga salita’t galing. Sa ating pagtugon sa mga ugat nito, mas mabuting ipalaganap ang kulturang nagsusuportahan kaysa nagsisiraan. Itaas natin ang bawat isa—lalo na kung ang ginagawa nila ay para sa wika nating unti-unting kinakalimutan. Bigyan ng napakalakas na palakpak ang kaklase mo tuwing recitation na bihasa sa sariling wika magsagot. Huwag mo na palampasin ang pagkakataon purihin ang kapwa mo alam mong pinagpuyatan ang kanyang likha. Iparamdam mo sa iyong mga guro sa Filipino na mahalaga sila, at maaari mo silang lapitan kung ika’y nahihirapan. Nasa kultura rin naman natin ang pakikisama, gamitin natin ito bilang tulay para umangat, hindi para sumabay sa tahimik na pagbagsak. I-diriwang din natin, hindi lang ngayong Buwan ng Wika, na nabubuhay pa rin ang mga wika ng Pilipino dahil sa ating kapwa sa kabila ng mga hadlang tinalakay—ang mga guro, manunulat, peryodista, makata, mananaliksik, debatista, artista’t musikero, manggagawa, at pati ordinaryong mamamayan ay binibigyang kulay ang salita kahit anumang dumi ang binabato sa kanila. Maging bahagi tayo sa mga sumisimbolo ng pag-asa—na may kinabukasan pa ang ating wika sa kabila ng mga banta, para sa bagong henerasyon. Tunay lang mapagpalaya ang wika kung puputulin natin ang tanikalang nakakadena sa atin pababa.